Харин Увс аймгийн Зүүнхангай, Цагаанхайрхан, Өмнөговь сумдын нутгаар цас орж байна.

Тус хэргийг цагдаагийн байгууллагаас шалгах ажиллагаа явагдаж байна. Иймд эцэг эх, асран хамгаалагчид бага насны хүүхдээ хараа хяналтгүй орхихгүй байх, харгалзах хүнгүйгээр ойрын хүрээллийн хүнд итгэж үлдээхгүй танихгүй хэн нэгнийг гэртээ авч ирж, архи согтууруулах ундааны зүйл хэрэглэхгүй байхыг сэрэмжлүүлж байна.

Нөгөө талаас Сангийн яамны төсвийн бүтэц НӨАТ-аас өндөр хамааралтай хэвээр байгаа тул буцаан олголтыг огцом нэмэгдүүлэх нь төсвийн орлогын тогтвортой байдалд нөлөөлөх эрсдэлтэй гэсэн болгоомжлол ч дагалдаж ирсэн билээ. Ийм нөхцөлд 2026 оноос 1 сая төгрөг хүртэлх худалдан авалтад шингэсэн НӨАТ-ын 50 хувийг буцаан олгох зохицуулалт яригдаж эхэлсэн нь бодлогын дараагийн шат руу шилжиж буй дохио боллоо. “50 хувь” гэх тоо анхаарал татам сонсогдож байгаа ч энэ нь нийт үнийн дүнгийн тал биш, харин 10 хувийн НӨАТ-ын тал буюу 5 хувийг буцаана гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, 1 сая төгрөгийн худалдан авалтад шингэсэн 100 мянган төгрөгийн НӨАТ-аас 50 мянгыг буцааж олгоно. Ингэснээр бодит буцаан олголт 2 хувиас 5 хувь болж өсөх тооцоо гарч байна.

Эдийн засагч Б.Энхтүвшин энэ өөрчлөлтийг “урамшууллын механизмыг хүчтэй болгох оролдлого” гэж тодорхойлсон юм. Тэрбээр “Буцаан олголтын хувь нэмэгдэх нь баримт бүртгэх идэвхийг өсгөнө. Гэхдээ үүнийг халамжийн бодлого гэж ойлгож болохгүй. 5 хувь бол хэрэглээний нийт зардалтай харьцуулахад том дэмжлэг биш шүү дээ. Харин бүртгэлийн сахилга сайжрах эсэх нь гол шалгуур” хэмээн онцолсон юм. Түүний тайлбараар, сар бүр 1 сая төгрөгийн хэрэглээтэй өрх өмнө нь 20 мянган төгрөг буцааж авдаг байсан бол шинэ зохицуулалтаар 50 мянгыг авах боломжтой болно. Өсөлт байгаа ч 1 саяас давсан хэрэглээнд нэмэлт урамшуулал үүсэхгүй тул дунд болон өндөр хэрэглээтэй өрхөд нөлөө нь хязгаарлагдмал хэвээр байна.

Ингэж татварын сахилгын зорилгоор эхэлсэн бодлого хэрэглэгчдэд илүү мэдрэгдэх хэлбэр рүү шилжиж буй энэ цаг хугацаа 2027 оны УИХ-ын сонгуультай давхцаж байгаа нь иргэдийн анхаарлыг татаад байгаа юм. Иргэдийн дунд “Сонгуулийн өмнөх жилүүдэд иргэдийн орлогод шууд нөлөөлөх шийдвэрүүд идэвхждэг жишиг бий. НӨАТ-ын буцаан олголтыг нэмэгдүүлэх нь эдийн засгийн бодлого мөн ч цаг хугацааны хувьд сонгогчдод эерэг дохио өгөх давхар үр нөлөөтэй” гэсэн байр суурийг илэрхийллээ. Гэхдээ тэрбээр бодлогын жинхэнэ үнэлгээ нь улс төрийн тайлбар бус, хэрэгжилтийн бодит үр дүнгээр хэмжигдэх ёстой гэлээ.

Ийнхүү 2016 онд далд эдийн засгийг ил болгох зорилгоор эхэлсэн НӨАТ-ын буцаан олголтын систем 2026 оноос илүү өндөр хувьтай шатанд шилжих гэж байна. 2 хувиас 5 хувь хүртэл өсөх нь тодорхой ахиц боловч өрхийн нийт хэрэглээтэй харьцуулахад хязгаарлагдмал хэвээр аж. Харин энэ өөрчлөлт баримт бүртгэлийг бодитоор нэмэгдүүлж, татварын суурийг өргөжүүлж чадвал урт хугацаанд эдийн засгийн үр өгөөж бий болох боломжтой. Эсрэгээрээ төсвийн дарамт нэмэгдэж, улс төрийн мөчлөгтэй уялдсан богино хугацааны шийдвэр болж хувирвал үр нөлөө нь түр зуурынх байх магадлалтай байна. Тиймээс НӨАТ-ын буцаан олголтын шинэ шат нь бодлогын гүн шинэчлэл үү, эсвэл сонгуулийн өмнөх мэдрэгдэх дохио юу гэдгийг ирэх хоёр жилийн бодит статистик, төсвийн үзүүлэлт, далд эдийн засгийн өөрчлөлт л эцэслэн харуулах ажээ.

Баян-Өлгий (Сагсайн өмнөд, Булган) Увс (Малчин, Хяргас, Зүүнговь, Баруунтуруун, Цагаанхайрхан), Ховд (Үенч, Алтай), Завхан (Цэцэн-Уул, Баянтэс, Нөмрөг, Тэс, Асгат), Говь-Алтай (Тонхил), Хөвсгөл (Цэцэрлэг, Улаан-Уул, Цагааннуур), Сэлэнгэ (Ерөө, Орхонтуул, Орхон, Хушаат, Сайхан, Түшиг, Сант, Хүдэр, Зүүнбүрэн, Сүхбаатар, Жавхлант), Дархан-Уул (Орхон, Дархан)-д 21 см-ээс дээш зузаан, 0.16-0.31 г/см³ нягттай,

Увс (Сагил, Түргэн, Тариалан, Давст, Тэс, Зүүнхангай, Өндөрхангайн хойд), Ховд (Булган), Завхан (Баянхайрхан, Сонгино, Түдэвтэй, Тэлмэн, Тосонцэнгэл, Их-Уул, Алдархаан, Эрдэнэхайрхан, Отгон), Хөвсгөл (Цагаан-Үүр, Алаг-Эрдэнэ, Ренчинлхүмбэ), Булган (Тэшиг, Хутаг-Өндөр, Хангал, Сайхан, Орхон, Бүрэгхангай, Дашинчилэн, Баяннуур), Сэлэнгэ (Алтанбулаг, Цагааннуур, Шаамар, Баруунбүрэн, Баянгол), Дархан-Уул (Шарынгол, Хонгор), Төв (Лүн, Заамар, Угтаалцайдам, Цээл, Жаргалант, Борнуур, Эрдэнэ, Мөнгөнморьт), Өвөрхангай (Сант), Хэнтий (Баян-Адрага), Дорнод (Гурванзагал, Дашбалбар, Халхгол, Чулуунхороот, Цагаан-Овоо, Сэргэлэн, Чойбалсан)-д 11-20 см зузаан, 0.08-0.41 г/см³ нягттай, бусад нутгаар 10 см-ээс бага зузаан, 0.1-0.35 г/см³ нягттай байна (1 дүгээр зураг).

Цасны зузаан хамгийн их байгаа сумдыг дурдвал Увсын Хяргас, Цагаанхайрхан, Завханы Цэцэн-Уул, Баянтэс, Нөмрөг, Хөвсгөлийн Цэцэрлэг, Сэлэнгийн Ерөө, Орхонтуул, Хүдэрт 31-38 см байна. Цасан бүрхүүлийн хэмжээг өмнөх арван хоногтой харьцуулахад 5 хувиар буурсан байна гэж ЦУОШГ-аас мэдээлжээ.

Тодруулбал, Цагааннуур сумаас Мөрөн сумын чиглэлд “Хөвсгөл” далайн мөсөн дээгүүр явсан суудлын автомашин нэгдүгээр сарын 11-ний өдрийн 21:30 цагийн орчим хар хил рүү баруун талын дугуй хэсгээрээ орсон, зорчигчид нь автомашинаасаа эсэн мэнд гарсан дуудлага иржээ.

Дуудлагын дагуу тухайн аймгийн Онцгой байдлын газрын Эрэн хайх, аврах салбар, Хатгал тосгон дахь Гал түймэр унтраах, аврах 69 дүгээр ангийн алба хаагчид очиж, тус автомашинд зорчиж явсан 4 хүнийг тээвэрлэн мөн өдрийн 01:20 цагт Хатгал тосгоны Эрүүл мэндийн төвд хүлээлгэн өгсөн бөгөөд иргэдийн биеийн байдал хэвийн байна.

Хөвсгөл нуурын мөсөн бүрхүүлийн зузаан харилцан адилгүй, нимгэн хөлдсөн байгаа учир иргэд, аялагчид, малчид, тээвэрчид та бүхнийг мөсөн дээгүүр явган болон авто тээврийн хэрэгслээр зорчихгүй байхыг урьдчилан сэрэмжлүүлж байна. 

Эх сурвалж: ОБЕГ

Монголын Маркетинг Менежментийн Хүрээлэнгээс жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг “Grand Awards” наадмаас www.nutag.mn сайт “21 аймгийн мэдээллийг нэгтгэсэн анхны платформ” шагнал хүртлээ. Энэхүү шагнал нь орон нутгийн мэдээллийг төвлөрүүлэн, аймаг бүрийн онцлог, хөгжил, үйл явдал, соёл, нийгмийн мэдээ мэдээллийг нэг дороос хүргэдэг дижитал шийдлийг үнэлсэн онцгой өргөмжлөл юм.

Тус сайт нь Монгол Улсын 21 аймгийн мэдээллийг нэгдсэн платформоор дамжуулан хүргэж, нийслэл–орон нутгийн мэдээллийн тэгш бус байдлыг бууруулах зорилготойгоор үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Аймаг бүрийн Цаг үеийн мэдээ, сурвалжилга, Иргэдийн дуу хоолой, Орон нутгийн бизнес, хөрөнгө оруулалт, Соёл, уламжлал, Нийгмийн асуудал зэрэг олон талт контентыг системтэйгээр түгээж, “нутгийн хөгжил – мэдээллийн хүртээмж”-ийг уялдуулахад анхаарч ажилладаг.

Шинээр хэрэгжүүлэхээр баталсан төсөл, арга хэмжээний тоогоор тэргүүлж буй төсвийн ерөнхийлөн захирагчид Зам, тээврийн, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын, Эрүүл мэндийн сайдууд багтаж байна. Харин Сангийн болон Гадаад харилцааны сайдуудад батлагдсан төсвийн 0.1-0.3 хувь нь ногджээ. Зам, тээврийн сайдын шинээр хэрэгжүүлэх төсөл, арга хэмжээний тоо, төсөвт өртөгт, санхүүжих дүн төсвийн төсөлтэй харьцуулахад хамгийн өндөр дүнгээр нэмэгдсэн аж. Тодруулбал, шинээр хэрэгжүүлэх төсөл, арга хэмжээнийх нь тоо 33-аар, нийт төсөвт өртөг 624.7, 2026 онд олгох нийт санхүү­ жилтийн дүн 139.5 тэрбум төгрөгөөр төсвийн төслөөсөө нэмэгджээ. Мөн Боловсрол болон Эрүүл мэнд, Эрчим хүч, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд нарын шинээр хэрэгжүүлэх төсөл, арга хэмжээний тоо болон нийт төсөвт өртөг, энэ онд олгох санхүүжилтийн дүн нэмэгдсэн бол Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайдын санхүүжилтийн дүнг төсвийн төслөөс нь бууруулж баталжээ.

Шинээр хэрэгжүүлэх төсөл, арга хэмжээнээс аймгуудад 147, Улаанбаатарт 82, улсын хэмжээнд буюу тодорхой байршил заалгүй 40, бү­ сүүдэд 27-г нь хэрэгжүүлнэ. Аймгуудад хэрэгжүүлэх төсөл, арга хэмжээнд хамгийн ихийг буюу батлагдсан төсвийн 37.8 хувь нь ногдсон бол Улаанбаатарт 32.2 хувь, бүсүүд болон улсын хэмжээнд үлдсэн нь зарцуулагдах аж. 2026 онд санхүүжих хөрөнгийн 37.3 хувь нь Улаанбаатарт, 30.5 хувь нь аймгуудад, үлдсэн нь бүсүүд, улсын хэмжээнд ногдох юм байна. Төсвийн төсөлтэй харьцуулахад нийслэлд шинээр хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний тоо 36-гаар, төсөвт өртөг 287.8 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн боловч нийт санхүүжих дүнд өөрчлөлт ороогүй байна. Түүнч­ лэн аймгуудад байршилтай шилжих төсөл, арга хэмжээний тоо, төсөвт өртөг нэмэгдэж батлагдсан бөгөөд нийт төсвийн 54.7 хувийг аймгуудад зарцуулах нь. Харин 19.3 хувийг Улаанбаатарт, үлдсэнийг нь улсын хэмжээнд болон бүсүүдэд хуваажээ. Энэ онд шилжүүлэн хэрэгжүүлэх төсөл Улаанбаатарт нэг байгаа бол нийт өртөг нь 122.5 тэрбум төгрөгөөр өссөн байна. Харин аймгуудад шилжих төсөл, арга хэмжээний тоо 11-ээр, нийт төсөвт өртөг 111 тэрбум төгрөгөөр нэмэгджээ. Бүсүүдийн шилжих төсөл, арга хэмжээний тоо, төсөвт өртөгт өөрчлөлт ороогүй бөгөөд нийт санхүүжих дүн 64.9 тэрбум төгрөгөөр төсвийн төслөөсөө буурчээ.

Төсвийн төсөлд тусаагүй 12 шилжих төслийг УИХ-аас нэмж баталжээ. Тухайлбал, нийт 115.5 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй, 15.3 тэрбум төгрөгийн санхүүжих дүнтэй 12 шилжих төсөл, арга хэмжээ байгааг дээрх тайланд дурдлаа. Үүнд 2018-2024 онд хэрэгжүүлж эхлүүлсэн 12 төсөл багтжээ. Эдгээрээс хамгийн өндөр нь 29.3 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй, 1.6 тэрбум төгрөгийн санхүүжих дүнтэй Монголын үндэсний археологи, палеонтологи, угсаатны музей юм. Мөн 27.3 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй, 3.3 тэрбумын санхүүжих дүнтэй Эх хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн дэргэдэх “Хүүхдийн зөвлөх поликлиник”-ийн барилгын өргөтгөл, нийт 15.5 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөг, санхүүжих дүн бүхий Хөвсгөл аймгийн Мөрөн сумын “Дэлгэрмөрөн” цогцолбор сургуулийн барилга, спорт цогцолборыг нэрлэж болно.

Төсвийн төсөлтэй харьцуулахад 2026 онд хэрэгжих нийт төсөл, арга хэмжээний тоо 159-өөр, нийт санхүүжилтийн дүн 12.8 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж батлагдсан аж. Шинээр хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний тоо 147-оор, нийт төсөвт өртөг 1.28 их наяд төгрөгөөр, 2026 онд олгох нийт санхүүжилтийн дүн 227.8 тэрбум төгрөгөөр мөн өссөн байна. Улмаар Дорнод, Архангай, Өвөрхангай, Увсад шинээр хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний тоо, төсөвт өртөг, санхүүжих дүн төсвийн төсөлтэй харьцуулахад өндөр дүнээр өсжээ. Мөн Хан-Уул дүүрэгт шинээр хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний тоо, төсөвт өртөгт, санхүүжих дүн ч харьцангуй өссөн бол Баянзүрх дүүрэгт шинээр хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний төсөвт өртөг, санхүүжих дүн буурч батлагдсан аж. Төсвийн төсөлд шинээр хэрэгжихээр туссан найман төсөл, арга хэмжээг хассан юм байна. Харин төсвийн төсөлд тусгаагүй ч 155 төсөл, арга хэмжээг шинээр нэмж баталжээ.

Үүнээс гадна шинээр хэрэгжүүлэхээр батлагдсан төсөл, арга хэмжээ нь хуульд заасан санхүүжилтийн шаардлага хангахгүй байгааг судлаач Д.Баярмаа дурдсан. Тэрбээр “Төсвийн төслийг хэлэлцэх, төсөв батлах зэргийг уялдаа холбоогүйгээр хийх нь цөөнгүй байна. Тухайлбал, төсвийн төслийн үеэр яригдаагүй, эдийн засаг, нийгмийн ач холбогдлыг нь сайн тодорхойлоогүй төсөл, арга хэмжээг санхүү­ жүүлсээр байна. Мөн энэ онд шинээр санхүү­ жүүлж, хэрэгжүүлэх 140 төсөл, арга хэмжээ хуульд заасан санхүүжилтийн шаардлага хангахгүй байгаа юм. Улмаар төсвийн төсөлтэй харьцуулахад санхүүжилтийн шаардлага хангаагүй төсөл, арга хэмжээний тоо 65-аар өсөж, 2026 онд дутуу олгох санхүүжилтийн дүн 248.7 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн. Цаашид хуулийн шаардлага хангасан, мэргэжлийн байгууллага болон төсвийн захиран зарцуулагчид нь нямбай боловсруулж, баталсан төслийг санхүүжүүлж, эдийн засаг болон нийгмийн хувьд өгөөж өндөртэй салбар, барилга байгууламжид хөрөнгө оруулахыг хичээх шаардлагатай” гэсэн юм.

Төсвийн нийт төсөлтэй харьцуулахад шилжих төсөл, арга хэмжээний тоо 12-оор, нийт төсөвт өртөг 233.6 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Харин эдгээрт олгох санхүүжилт 215 тэрбум төгрөгөөр буурч батлагдсан аж. Түүнчлэн Төв, Хөвсгөл, Орхон, Дорнод аймаг, Хан-Уул дүүрэгт шилжих төсөл, арга хэмжээний төсөвт өртөг, санхүүжих дүн харьцангуй өндөр дүнгээр мөн өөрчлөгдөж батлагдсан аж. Төсвийн төсөлд тусаагүй боловч нэмэгдэж батлагдсан 12 шилжих төсөл, арга хэмжээ, төсвийн төсөлд туссан төсөвт өртөг, эсвэл санхүүжих дүнд өөрчлөлт оруулж баталсан 97 шилжих төсөл, арга хэмжээ байгааг “Монгол Улсын 2026 оны төсвийн хөрөнгө оруулалтын төсөл ба батлагдсан төсвийн харьцуулсан шинжилгээ”-нд тэмдэглэжээ.

С.Дулам

https://www.unuudur.mn/a/280114

Илрүүлэн шалгаж буй хэргээс үзэхэд, иргэд сэтгэцэд нөлөөт бодисын агууламжтай зөвшөөрөлгүй эм, тариаг мансуурах зорилгоор урвуулан хэрэглэж, эрүүл мэнд, амь нас, эд хөрөнгөөрөө хохирох эрсдэл өндөр байгаа нь харагдаж байна.

Цагдаагийн байгууллага нь эдгээр хууль бус үйлдлийг таслан зогсоох, иргэдийг мансууруулах бодисын хор уршгаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр тууштай ажиллаж байна.