Хөвсгөл аймаг

ҮХЦ-ийн даргын цалинг 7.245.360, гишүүний цалинг 6.995.520 болгож, нэмнэ

zulaa — Thu, 05 Nov 2026 11:43:09 +0800

“Цалингийн хэмжээ тогтоох итгэлцүүр батлах тухай” Улсын Их Хурлын тогтоолын төслийг өнөөдөр чуулганаар хэлэлцэнэ. Энэ төсөл батлагдвал ҮХЦ-ийн даргын цалин 7.245.360 төгрөг, гишүүний цалин 6.995.520 төгрөг болж, нэмэгдэнэ. Одоо ҮХЦ-ийн дарга 5.727.476 төгрөг, гишүүн 5.777.677 төгрөгийн цалин авч байна.

ҮХЦ-ийн дарга, гишүүдийн цалинг нэрлэсэн дүнгээр боддог аж. Төрийн албан хаагчдын цалинг нэмэхэд ҮХЦ-ийн дарга, гишүүдийн цалин нэмэгддэггүй. Тэдний цалинг нэмэхийн тулд тэр бүрт УИХ тогтоол гаргах шаардлага үүсдэг юм байна. Тиймээс тэдний цалинг нэрлэсэн дүнгээр бодохоо больж, итгэлцүүрээр тооцдог болгох гэж байгаа ажээ.

Н.Учрал: Олон жилийн дуусдаггүй яриаг дуусгалаа

zulaa — Wed, 04 Nov 2026 10:56:27 +0800

2019 онд санаачилсан Тэтгэврийн шинэчлэл бодит ажил боллоо. Гурван тулгуурт тэтгэврийн тогтолцооны эхний үр дүн ахмадуудын маань дансанд орлоо. Азай буурлуудынхаа хөдөлмөрийг шударгаар үнэлэх ажил 2027 оны илүү эрчимтэй үргэлжилнэ.

Г.Занданшатар: Оюу толгойн гэрээ болон ногдол ашгийн талаар...

zulaa — Wed, 04 Nov 2026 10:02:02 +0800

Инь Юйжэнь “Сайкос” хоёул Ром хотод дахин уулзлаа

zulaa — Tue, 03 Nov 2026 19:24:40 +0800

Орон нутгийн цагаар 13-ны өглөө Хятадын хөдөлмөрийн жишээч Инь Юйжэнь Хятад улсын цөлжилттэй тэмцэх үйлсийг дэмжсэн Америкийн найз “Сайкос”-тай (жинхэнэ нэр нь Рональд Сакорски) Итали улсын Ром хотод дахин уулзлаа.

1999 онд Хятад улсад багшилж байсан “Сайкос” Инь Юйжэний цөлжилттэй тэмцсэн үлгэр үйл явдалд сэтгэл догдлон, 5000 ам.долларын хандив цуглуулж, Инь Юйжэнд шилжүүлэн өгсөн байна. Инь Юйжэнь “Сайкос” болон Хятад улсын холбогдох байгууллагуудын хүчтэй дэмжлэгтэйгээр 26 жилийн хугацаанд 50 мянган ширхэг мод тарьж, тасралтгүй арчилснаар цөлийг ногоон бүрд болгон хувиргасан байна.

“Сайкос” улсдаа буцсаны дараа хоёул хэсэг хугацаанд холбоо тасарчээ. Тэд энэ оны наймдугаар сард Хятадад эргэн уулзаж, одоо Ромд дахин уулзаад байгаа юм.

Инь Юйжэнь урилгаар НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO)-оос зохион байгуулсан Дэлхийн хүнсний форумд оролцохоор Ромд ирсэн нь энэ аж. Тэрээр цөлжилтэй тэмцсэн тухай түүхээ дэлхий нийттэй хуваалцах болно гэдгээ хэлсэн юм.

Ерөнхий редактор : Ё.Хишигбаяр

Редактор : Б.САРУУЛ

Эх сурвалж : news.cn

Үхэр “дижитал үнэмлэх”-тэй болж, аж үйлдвэр айл өрхүүдтэй холбогдов

zulaa — Tue, 27 Oct 2026 19:52:08 +0800

Махны чиглэлийн үхэр бүр өөрийн гэсэн “дижитал үнэмлэх”-тэй боллоо. Тугаланд төрсөн цагаас нь эхлэн чихний шошго зүүлгэж, үүлдрийн гарал үүсэл, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх бүртгэл, борлуулах хугацаа зэрэг мэдээллийг системд оруулан, бэлчээр нутгаас хоолны ширээ хүртэлх бүх үйл явцыг хянах боломжтой болсон гэж Өвөр Монголын Хянган аймгийн Хорчин зүүн гарын дунд хошууны Үндэсний орчин үеийн хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэнгийн шинжлэх ухаан, технологи, мэдээллийн хэлтсийн дарга Жан Жичао 9 дүгээр сарын 20-ны өдөр орон нутгийн ухаалаг үхэр маллагааны шинэ загварыг танилцуулах үеэр хэлсэн юм.

Тэрээр мөн:

- Үхэр маллаж буй айл өрхийн мэдээлэл, махны чиглэлийн үхрийн тоо, үүлдрийн ангилал, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх бүртгэл зэрэг мэдээллийг бодит цаг хугацаанд үйлчилгээний төвийн дижитал дэлгэцээс олж харах боломжтой гэж хэллээ.

Дижитал дэлгэцийн нөгөө үзүүрт бүс нутгийн нэгэн тулгуур аж үйлдвэр холбогдож, 19,000 айл өрх, 69,600 малчин, тариачны амьжиргаатай холбоотой байна.

Хорчин зүүн гарын дунд хошуу нь Хятадын томоохон мал аж ахуйн шянь бөгөөд малчид, тариачид энд олон жилийн турш үхэр маллаж ирсэн түүхтэй. Олон жилийн турш айл өрхүүд тархай бутархай суурьшиж, малаа бэлчээрлүүлэн маллаж ирсэн нь үхрийн үүлдрийн гарал үүслийг мөрдөх, чанарыг хянах, үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд бэрхшээл учруулж байв.

2019 онд Хятадын Хөдөө аж ахуй, хөдөө тосгоны яам болон Сангийн яамнаас Хорчин зүүн гарын дунд хошууны Үндэсний орчин үеийн хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэн байгуулахыг баталсан. Аж үйлдвэрийн сүлжээ болон “дижитал үнэмлэх”-ээр дамжуулан тус хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэн нь малчид, тариачдыг дайчлан, үхэр малладаг жижиг аж ахуйг иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх томоохон аж үйлдвэр болгон хөгжүүлжээ.

Өнөөдөр тус хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэн нь стандартчилсан тэжээн үржүүлгийн 18 ферм, нядалгааны болон боловсруулах 15 үйлдвэр, нэг томоохон махны чиглэлийн үхрийн худалдааны зах, махны чиглэлийн үхрийн үржлийн гурван компанийг нэгтгэн, тэжээл, бордоо, тариалалт, үржүүлэг, боловсруулалт, борлуулалтыг хамарсан битүү мөчлөгийн тогтолцоог бий болгож, анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч аж үйлдвэрийн гүнзгий уялдааг хангасан махны чиглэлийн үхрийн аж үйлдвэрийн бүрэн сүлжээг бүрдүүлсэн байна.

Үүний зэрэгцээ, дижитал чадавхжуулалт нь тархай бутархай мал аж ахуй эрхлэгчдийг нарийвчилсан менежментийн дижитал сүлжээнд нэгтгэж байна. Одоогийн байдлаар тус хүрээлэн 90,000 гаруй махны чиглэлийн үхрийн мөрдөн мөшгөх мэдээллийг бүртгэж, мал аж ахуй эрхлэгч 6,054 айл өрхийг бүртгэжээ. “Ниү Фү Бао” нэртэй программ боловсруулсан бөгөөд үхэр маллаж буй айл өрхүүд үржүүлэг болон өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх мэдээллийг хүссэн үедээ бүртгэж, хиймэл оюун ухаанд суурилсан онлайн зөвлөгөө авах боломжтой болж, уламжлалт “Туршлагад суурилсан маллагаа”-г орчин үеийн “Өгөгдөлд суурилсан маллагаа” болгон өөрчилсөн байна.

- Өмнө нь би өөрийн туршлагадаа тулгуурлан мал малладаг байсан. Энэ хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэн байгуулагдсанаас хойш үнээнд хээлтүүлэг хийх, мал маллах мэргэжлийн сургалт, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчний хяналт зэрэгт хариуцах тусгай хүнтэй болсон гэж Модон Айл багийн малчин Жан Вэйжянь хэлэхийн зэрэгцээ “Ниү Фү Бао” программыг гаргаж сэтгүүлчдэд үзүүлсэн юм.

Хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэнгийн үйлчилгээний төвийн захирал Жан Жичян:

- Хөдөө аж үйлдвэрийн хүрээлэнгийн ачаар тус хүрээлэнд хамрагддаг дөрвөн сум, балгасын малчин, тариачдын нэг хүнд ногдох орлого бусад сум, балгасаас 20 орчим хувиар өндөр байна гэж хэллээ.

Ил тод, найдвартай мэдээлэл мөрдөх систем нь махны чиглэлийн үхрийн зах зээлд байр сууриа хадгалах чухал үндэс суурь болдог.

- Дараагийн алхам бол нядалгааны болон боловсруулалтын үе шатанд мэдээлэл мөрдөх боломжийг бий болгож, үхрийн махыг нарийн ангилан, код олгон савласны дараа хэрэглэгчид кодыг уншуулж, бүх мэдээллийг авах боломжтой болгох явдал юм. Ингэснээр Хорчин зүүн гарын дунд хошууны махны чиглэлийн үхрийн зах зээлийн нэмүү өртгийг цаашид нэмэгдүүлнэ гэж Жан Жичян сонирхуулсан юм.

Редактор : Х.АРВИНТАЛ

Зохиогч: ЗОРИГТ, ХҮӨ ШЯОЧИН, ХАО ЖЯЛИ, АЛС, МЭРГЭНБИЛЭГ, ӨНӨБАДРАА

П.Баярхүү: Хуулийн өмнө дуудагдсан бол үнэн шударгаа хүлээгээд шалгуулдаг байх ёстой

zulaa — Mon, 26 Oct 2026 15:58:25 +0800

П.Баярхүү: Хуулийн өмнө дуудагдсан бол үнэн шударгаа хүлээгээд шалгуулдаг байх ёстой. Жагсаалтын гишүүд даргадаа үйлчилж намын гишүүдийг хагалгаж байна

Орон нутгийн замд гулгаа үүсэж, осол гарах эрсдэл нэмэгдэв

zulaa — Sat, 24 Oct 2026 17:42:33 +0800

Орон нутгийн замд цас орж, замын зорчих хэсэгт мөсөн бүрхүүл үүссэнээс халтиргаа, гулгаа ихсэж, зам тээврийн осол гарах эрсдэл нэмэгдэж байна.

Нийт нутгаар их хэмжээний цас орсны улмаас зам, даваа гүвээ хаагдах, үзэгдэх орчин хязгаарлагдах нөхцөл байдал үүссэн байна. Улмаар аймаг, орон нутгийн авто замын засвар арчлалтын компаниуд замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор үзлэг, цэвэрлэгээний ажлыг гүйцэтгэж байгаа ажээ. Тодруулбал, Увс салбарын зам хариуцагчид улсын чанартай А1701 дугаартай Ховд–Улаангом чиглэлийн авто замын Улаангом талаас 25–53 км-ийн хоорондох Тогшилтын хөтөл орчимд замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор цас цэвэрлэгээ, халтиргаа гулгаанаас урьдчилан сэргийлэх ажлыг гүйцэтгэсэн байна.

Мөн А0902 Булган-Мөрөн чиглэлд 11-49км хооронд гулгаа үүссэн хэсэгт цас хайлуулах давс цацах ажил хийгдэж байгаа бол А1002 Эрдэнэт-Булган чиглэлд зам үзлэг хийжээ.

Алтай-Баянхонгор, Алтай-Ховд чиглэлүүдийн замуудад авто замын үзлэг хийж, А0304 дугаартай Алтай-Ховд чиглэлд давс, бодис цацах, автогрейдерээр авто замын зорчих хэсэгт үүссэн хунгар цасыг түрж цэвэрлэх, А0303 дугаартай Алтай-Баянхонгор чиглэлд Говь-Алтай салбарын ажилчид замын үзлэг хийж ажилласан гэж Онцгой байдлын ерөнхий гадзраас мэдээлэв.

Өнөөдөр /2026.10.23/ Ховд, Өмнөговь, Дорноговийн өмнөд, Хөвсгөл, Төв, Хэнтийн хойд сумдын нутгаар 0.0-5.0 мм нойтон цас, цас орж, цасан шуурга шуурах төлөвтэй байгаа аж.

Тиймээс хөдөө орон нутаг руу зорчиж байгаа иргэд тээврийн хэрэгслийн бүрэн бүтэн байдлыг хангаж, хурдаа тохируулан, цаг агаар, замын нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж, зайлшгүй шаардлагагүй бол холын замд гарахгүй байхыг Онгцгой байдлын газраас анхааруулав. Мөн суурин газарт замын хөдөлгөөнд оролцож байгаа жолооч нар хоорондын зайгаа барьж, хүлээцтэй хандаж замын хөдөлгөөний дүрмээ мөрдөж замын хөдөлгөөнд оролцохыг сануулав.

Төсөв 2027: Хөвсгөл, Завхан, Увс аймаг тэргүүлэв

zulaa — Fri, 23 Oct 2026 18:27:29 +0800

Засгийн газраас ирэх 2027 оны төсвийн төслөө УИХ-д өргөн бариад буй. Хуулийн төсөлд 2027 оны төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг 41.3 их наяд төгрөг, зарлагыг 43.6 их наяд, алдагдлын хэмжээг 2 их наяд 306 тэрбум төгрөг байхаар тусгажээ. Мөн 2027 оны төсвийн зарлагын 5.77 их наяд төгрөгийг хөрөнгө оруулалтад зарцуулахаар төлөвлөж, Засгийн газрын өрийн үндсэн төлбөрт 5.99 их наяд төгрөг төлөхөөр тооцсон байна.

Ийнхүү Монгол Улсын нэгдсэн төсөв өргөн баригдсаны дараа аль аймагт хэдэн төгрөгийн санхүүжилт тавигдсан нь олны анхаарлыг татдаг.

Жил бүрийн төсөв хэлэлцэх үеэр Ерөнхийлөгч болон Ерөнхий сайдын нутаг төсвийн хуваарилалтаас хамгийн том бялгууг хүртлээ гэх шүүмжлэл өрнөдөг. Тэгвэл ирэх онд 14 аймагт улсын төсвөөс дэмжлэг олгоно. Тодруулбал, Хөвсгөл аймагт хамгийн өндөр буюу 56.3 тэрбум төгрөг хуваарилсан бол хамгийн бага мөнгийг Говьсүмбэр аймагт 9.8 тэрбум төгрөг тусгажээ. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн өндөр төсөвтэй Хөвсгөл аймаг хамгийн бага төсөвтэй Төв аймгаас даруй зургаа дахин их төсөвтэй байна.

Хамгийн өндөр төсөвтэй Хөвсгөл аймгийн дараагаар Завхан аймагт 51 тэрбум, Увс аймагт 49.6 тэрбум төгрөгийн дэмжлэг олгох гэнэ.

Үүнээс гадна ирэх онд Архангай аймагт 36.5 тэрбум, Баян-Өлгий аймагт 19.3 тэрбум, Баянхонгор аймагт 29.2 тэрбум, Булган аймагт 14.4 тэрбум, Говь-Алтай аймагт 13.9 тэрбум, Дундговь аймагт 23.8 тэрбум, Өвөрхангай аймагт 24.5 тэрбум, Сүхбаатар аймагт 12.4 тэрбум, Ховд аймагт 27 тэрбум, Хэнтий аймагт 27 тэрбум төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг олгох гэнэ.

Харин 2027 оны төсвийн жилд нийслэлээс гадна долоон аймаг улсын төсөвт орлого төвлөрүүлэхээр тооцжээ. Тодруулбал, Өмнөговь аймаг хамгийн их орлого буюу 1.5 их наяд төгрөг төвлөрүүлэх бол Улаанбаатар хот 421.5 тэрбум төгрөг, Орхон аймаг 107 тэрбум төгрөг, Дорноговь аймаг 16.8 тэрбум төгрөг, Сэлэнгэ аймаг 12.1 тэрбум төгрөг, Дархан-Уул аймаг 11.8 тэрбум төгрөг, Төв аймаг 3.4 тэрбум, Дорнод аймаг 600 сая төгрөгийг орон нутгийн төсвөөс улсын төсөвт орлого төвлөрүүлэх гэнэ.

График: 2027 оны төсвийн жилд орон нутгийн төсөвт доор дурдсан хэмжээтэй санхүүгийн дэмжлэг олгоно.

Д/д	Аймаг	Олгох санхүүгийн дэмжлэгийн хэмжээ /сая төгрөгөөр/
1	Архангай	36,556.8
2	Баян-Өлгий	19,370.0
3	Баянхонгор	29,267.9
4	Булган	14,450.8
5	Говь-Алтай	13,935.7
6	Дундговь	23,823.4
7	Завхан	51,053.1
8	Өвөрхангай	24,554.2
9	Сүхбаатар	12,404.9
10	Увс	49,600.1
11	Ховд	27,024.3
12	Хөвсгөл	56,393.9
13	Хэнтий	27,060.7
14	Говьсүмбэр	9,844.5
Нийт дүн		395,340.4

Хятад-Монголын шинэ эрчим хүчний автомашины ралли эхэллээ

zulaa — Wed, 21 Oct 2026 17:35:17 +0800

2026 оны 9-р сарын 6-нд Хятад, Монголын хоорондын хил дамнасан аяллын анхны арга хэмжээ болох "Хятад-Монголын шинэ эрчим хүчний автомашины ралли" Хөххот хотод албан ёсоор гараанаас гарлаа. Хил дамнасан ралли хэлбэрээр зохион байгуулагдаж буй уг арга хэмжээ нь хоёр улсын байгалийн тогтоц, аж үйлдвэр, эдийн засгийн нөөц бололцоог холбохын зэрэгцээ асар хол зам, олон газар нутгийг туулах тэсвэр тэвчээр шаардсан сорилт болж байна.

Энэхүү арга хэмжээнд Хятад улсын Бээжин, Гирин, Хэнань, Шанхай, Жянсү, Жэжян, Хүбэй, Юньнань, Гүйжөү, Өвөр Монгол зэрэг муж, өөртөө засах орон, хотууд болон Монгол Улсын таван аймгаас 100 гаруй жолооч, 50 гаруй тээврийн хэрэгсэл оролцож байна. Оролцогчид Хөххотоос хил дамнасан аялалд гарах бөгөөд уг аялал нь 12 хоног үргэлжилж, нийт 4000 гаруй километр замыг туулах юм.

Редактор : С. САРАНЧИМЭГ

Ахмад анчин Ж.Лаагансүрэн: Байршлаа олоогүй баавгай ичиж чадахгүй учраас одоо бүр ширүүснэ

zulaa — Sun, 18 Oct 2026 15:13:20 +0800

Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны нутагт энэ сарын 13-ны шөнө айлын хотонд орж үхэр барьсан баавгайг буудаж агнасан мэргэжлийн ахмад анчин Ж.Лаагансүрэнтэй ярилцлаа.

-Хатгал тосгоны айлын хот руу дайрсан баавгайг та агнаж устгасан юм байна. Энэ талаар та мэдээлэл өгнө үү?

-Хатгалаас 20 км зайтай намаржаан дээрээ байсан айлын хот руу шөнө 23:00 цагийн үед баавгай дайрсан байсан. Үхэр мал нь үймээд эхлэхээр эхнэр нь чоно гэж бодоод л гэрэл аваад гарсан байгаа юм. Гэтэл зэлэн дээрээ байсан үхрийг нь бариад хажууханд нь байх Бэрхэмшийн сайр руу оруулаад идэж эхэлж. Ингээд эргэн тойрны айлууддаа, Хатгалынхаа онцгойд хэлээд намайг авч очсон. Эхлээд алах зөвшөөрөл ирээгүй байсан. Тиймээс нөхцөл байдлыг нь шалгаад, тэр шөнөдөө тухайн айлыг холдуулж нүүлгэсэн. Учир нь нэгэнт бариад, дутуу идээд орхичихсон учраас дахиж орж ирэх магадлал маш өндөр. Ер нь араатан амьтан сэгээ эргэдэг юм шүү дээ. Улмаар аймгаас алж устгах зөвшөөрөл ирсэн. Гэхдээ тэр шөнөдөө нөгөө баавгай чинь дахиж орж ирээгүй. Маргааш шөнө нь ойролцоох айлын хүмүүсээ нэг дор нь бөөгнүүлээд, гэрэл тусгах, машин мотоциклтой явахыг нь хорьсон. Ингээд байж байтал барьсан сэгэндээ орж ирээд, буудаж устгасан даа.

-Таныг туршлагатай анчин хүн учраас урьж аваачсан хэрэг үү?

-Нутгийн иргэд биш. Би өөрөө Анчдын нийгэмлэгийн гишүүн, ахмад туршлагатай анчин хүн учраас сумынхааОнцгой комиссын гишүүн юм. Тийм болохоор онцгой, цагдаагийнхантайгаа л очсон. Энүүхэндээ гэж хэлэхэд, тэр айлын мал нь гаднаа байгаагүй бол айлын хоёр хөгшнийг сүйтгэчих байсан гэж бодож байгаа.

-Баавгайг агнахын тулд юун дээр илүү анхаарах ёстой вэ?

-Ерөөсөө л мэргэжлийн анчин хүнээр агнуулах хэрэгтэй. Дээрээс нь энэ чинь гэнэтийн зүйл. Тийм болохоор буутай бол хий буудахаас өөр арга байхгүй. Дутуу буудаад шархдуулбал түүнээсээ эс юм болно. Түүнээс өөрөөр амиа аврах гарцгүй болчихоод байгаа юм. Одоо танай аавын нутаглаж байсан Алагцарт байсан нэг айлын хоттой хонь руу баавгай ороод зургаан бог бариад, 10-аадыг сэглээд орхичихсон. Гэтэл өнгөрсөн шөнө/өчигдөр/ бас дахиад хотонд нь орчихсон байна. Ийм болохоор хөдөөд маш их эрсдэлтэй болчихлоо. Би одоо 70 дөхөж байгаа, анчин хүн гэхэд баавгай гэдэг амьтныг өдий болтол амьдаар нь хараагүй. Баавгай чинь их ховор амьтан. Сая миний агнасан баавгай бол маш том, хоёр метр гаруй, нас нь нэлээд ахисан, соёо нь мөлийчихсөн байсан. Зургаан том хүн хамжиж байж машинд ачсан. Тэгээд өчигдөр/уржигдар/ устгалд оруулах шиг боллоо.

-Баавгайг буудахдаа юуг анхаарах вэ. Дутуу буудаад шархдуулчихвал түүнээсээ эс юм болно биз дээ?

-Яг үнэн, ерөөсөө л тийм. Тиймээс мэргэжлийн, хашир анчнаар буудуулах хэрэгтэй гэж хэлээд байгаа юм. Сүүлийн үед буу зэвсэгтэй, ан хийдэг хүмүүс олон болсон. Гэвч тэд чинь цочроо нь гараагүй, айж гэрэвшээд дутуу буудна. Амь алдаж буудвал сум хаанаас ирсэн зүг рүүгээ өнөөх нь дайрна. Тэгэхээр маш их эрсдэлтэй. Миний хувьд толгой руу нь нэг буудаад л авчихсан. Тэгэхдээ юмыг яаж мэдэх вэ гээд дахиад нэг буудсан. Цээжээр нь буудсан бол их эвгүй байж дээ л гэж би ойлгосон.

-Дал хавсарч бууддаг гээд л ярьдаг шүү дээ. Баавгайг тэгээд буудвал ер нь дэмий юу?

-Далны цаана их бага уушги, элэг, зүрх байгаа. Тэгэхээр дал хавсарч буудлаа гэхэд тэр амьтан шууд унахгүй. Заавал гүйж харайж байж үхдэг. Зүрхээр нь орлоо ч гэсэн тэр амьтан асар хурдтай, ухаан мэдрэлгүй гүйж харайж байж унадаг юм. Тийм болохоор би баавгайг дал хавсарч буудаад дэмий юм байна даа л гэж бодсон. Нэгэнт л надад оногдсон үүрэг болчихсон учраас би бас жаахан судалсан. Толгой нь маш том мөртлөө их махтай, зузаан арьстай байдаг. Яс нь шөвгөр нарийн, гахайн толгойрхуу юм билээ. Нүдний ухархай нь маш том, бусад бүх амьтнаас өөр. Тэгэхээр хойд ухархайных нь хавьцаа буудвал тархи таарах юм байна гэж бодсон. Тэгээд яг тэндээ буудсан. Хоёр сум маань бараг нэг газар туссан байсан. Тэгэхэд ямар ч хөдөлгөөнгүй л уначихдаг юм байна лээ.

-Та баавгайг анх удаа амьдаар нь харсан гэж байна. Тэгвэл ингэж олноороо үзэгдэх болсны шалтгааныг юу гэж үзэж байна вэ?

-Хувь хүний, орон нутагт амьдарч байгаа, байгаль, экологийн мэргэжилтэй хүний хувьд бодоход манай Монголын баавгайнууд ерөөсөө байршчихсан баавгайнууд. Хэнтийн нуруундаа, Хөвсгөлийн хөвчдөө нутагшчихсан, ичдэг газартай байдаг. Миний алсан баавгай л гэхэд цагаантай, хар баавгай байсан. Тэгэхээр Сибириэс орж ирсэн, байршлаа олоогүй баавгайнууд л яваад байна. Сибирьт идэж дадсан ургамал нь өөр. Байршлаа хайгаад тэнээд яваа учраас энэ зун тарга хүчээ авч чадаагүй болов уу. Тийм болохоор сүүлдээ мал, хүн рүү дайрч байна. Баавгай тарга хүчээ бүрэн гүйцэт авч байж арваннэгдүгээр сарын дундуур ичдэг амьтан. Тийм учраас одоо ширүүсэх нь бүр аргагүй. Яагаад гэхээр ичих дөхөөд байгаа ч тарга хүч нь бүрэн гүйцээгүй учраас ингээд байгаа хэрэг. Баавгай уг нь идэшнийхээ 70 хувийг үндэс иддэг амьтан. Баавгайн ухмал гээд 40-50 см тийм ухчихсан газар байдаг юм. Энэ бол жимс ургамал, идэш тэжээлийн хомсдол биш гэж би ойлгож байгаа.

-Танд өөр анхааруулж хэлмээр юм байна уу?

-Энэ олон баавгай одоо ичих ямар ч боломжгүй болчихсон. Баавгай чинь нүх рүү орж, өөрөө үүрээ засаад ичдэг юм. Гэтэл байршлаа олоогүй учраас ичиж чадахгүй. Манай энд, ер нь хангай газар малчид маань өвсөө хадаад өвөлжөөнийхөө ойролцоо нуруулдаад орхичихдог шүү дээ. Тийм болохоор яг ийм өвс рүү орж ичнэ. Би үүнийг сайн мэдэж байна. Тэгэхээр малчид маань өвсөө авах гэж байж янз бүрийн эрсдэлд орох вий гэж би анхааруулаад байгаа юм. Дээрээс нь айлын хот руу орж, мал шархдуулсан бол тэр баавгай дахиж заавал орж ирнэ гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Учир нь өөрийнх нь шүлс, үнэртэй тэр шархдуулсан малыг өөрийн барьсан сэг гэж ойлгоод байгаа юм.

Хэд хоногийн өмнө баавгай орсон Алагцарын тэр айлыг нэлээд зайтай нүүлгэсэн. Гэтэл хэд хоногийн дараа дахиад орсон байна. Баавгай үнэрлэх чадвараараа хүнээс 200, бусад араатан амьтнаас 60 дахин өндөр. Тийм болохоор холдож нүүсэн ч гэсэн олж очоод байгаа хэрэг л дээ. Үүн дээр маш сайн анхаарах ёстой.

Т.ДАРХАНХӨВСГӨЛ